Praca zmianowa staje się coraz bardziej powszechna w naszym nowoczesnym społeczeństwie, a wiele branż wymaga od pracowników pracy poza zwykłymi godzinami pracy. Chociaż praca zmianowa jest niezbędna do funkcjonowania niektórych sektorów gospodarki, coraz więcej dowodów naukowych wskazuje na to, że ten system pracy może mieć istotne konsekwencje dla zdrowia i dobrego samopoczucia pracowników.
Tego rodzaju system pracy może się wydawać dla pracowników atrakcyjny ze względu na jego elastyczność i wyższe wynagrodzenie. Dla wielu pracowników wykonywanie pracy zmianowej jest etapem w karierze zawodowej, a dla innych jest to wybór z powodów finansowych. Często jednak pracownicy nie są świadomi konsekwencji, jakie niesie ze sobą praca zmianowa, a zagrożenia zdrowotne są bagatelizowane.
Na przestrzeni ostatnich lat liczba osób pracujących w systemie zmianowym, w tym na zmiany nocne stale rośnie. Według danych GUS (Główny Urząd Statystyczny) w Polsce w 2021 roku 7,6% pracowników pracowało w porze nocnej. Najwięcej pracowników w systemie zmianowym zatrudnionych było w sektorze przemysłowym (44,3%), a następnie w sektorze opieki zdrowotnej i opieki społecznej (14,0%).
Nieregularne godziny pracy, narażenie na sztuczne światło w nocy i wysoki poziom stresu związanego z pracą mogą zakłócać naturalne rytmy biologiczne organizmu i prowadzić do szeregu problemów zdrowotnych. Wskazuje się, że praca zmianowa jest związana z wieloma poważnymi schorzeniami, takimi jak choroby układu krążenia, cukrzyca i otyłość. Praca zmianowa jest również powiązana z problemami żołądkowymi i wrzodami, depresją i zwiększonym ryzykiem wypadków lub obrażeń. Zwiększona zachorowalność nie może być wyjaśniona jedynie stylem życia czy statusem społeczno-ekonomicznym. Eksperci twierdzą bowiem, że praca zmianowa może mieć poważny wpływ na nasze zdrowie na co najmniej dwa sposoby: związanymi ze zmianą stylu życia oraz związanymi z naszą biologią.
Jeśli chodzi o styl życia, praca systemie zmianowym prowadzi do pewnych oczywistych problemów. Osoby pracujące w systemie zmianowym mają tendencję do zaburzeń snu i jego utraty. Mogą czuć się odizolowani, ponieważ ich praca odcina ich od przyjaciół i rodzin. Może im być trudniej regularnie ćwiczyć i mogą mieć skłonność do „śmieciowego jedzenia”. Dieta pracowników zmianowych często składa z produktów wysoko przetworzonych, takich które można szybko spożyć w czasie krótkiej przerwy. Pracownicy zmianowi spożywają je w pośpiechu oraz w nieregularnych odstępach czasu. Posiłki zazwyczaj są nieprawidłowo zbilansowane a także są one wysokoobjętościowe, obfitują w dużą ilość cukrów prostych a także izomery trans kwasów tłuszczowych. Taka dieta niestety prowadzi do otyłości, a także chorób dieto-zależnych w tym cukrzycy typu 2. Ponadto pracownicy zmianowi są bardziej narażeni na zaburzenia żołądkowo-jelitowe, takie jak wrzody i zespół jelita drażliwego, które mogą być zaostrzone przez nieregularne nawyki żywieniowe i stres.
Wysoki poziom stresu związanego z pracą i wypalenie zawodowe mogą również wpływać negatywnie na zdrowie pracowników zmianowych. Praca zmianowa może być szczególnie stresująca ze względu na nieregularne godziny pracy, zwiększone obciążenie pracą i zmniejszone wsparcie społeczne. Stres może prowadzić do szeregu negatywnych skutków zdrowotnych, w tym zwiększonego ryzyka zaburzeń zdrowia psychicznego, takich jak depresja i lęk. Ponadto pracownicy zmianowi są bardziej narażeni na nadużywanie substancji pobudzających w tym napojów wysokoenergetycznych zawierających kofeinę, taurynę, inozytol lub guaranę. Nadużywanie tego typu napojów może mieć poważne konsekwencje zdrowotne i prowadzić do uzależnienia, prawdopodobnie z powodu zwiększonego stresu i zmniejszonego wsparcia społecznego. Wreszcie, wysoki poziom stresu i wypalenia zawodowego może prowadzić do wyższych wskaźników wypadków przy pracy i urazów, ponieważ pracownicy mogą odczuwać zmęczenie i zmniejszoną czujność.
Jednym z głównych zagrożeń dla zdrowia związanych z pracą zmianową jest zakłócenie rytmu okołodobowego z powodu nieregularnego czasu pracy. Rytm okołodobowy to naturalny 24-godzinny cykl organizmu, który reguluje sen, produkcję hormonów i inne procesy fizjologiczne. Zakłócenie tego rytmu może prowadzić do szeregu negatywnych skutków zdrowotnych. Pracownicy zmianowi są bardziej narażeni na zaburzenia snu, takie jak bezsenność i bezdech senny, co może mieć poważne konsekwencje dla ich ogólnego stanu zdrowia i samopoczucia. Inną przyczyną zagrożeń dla zdrowia związanych z pracą zmianową jest narażenie na sztuczne światło podczas nocnych zmian. Wskazuje się, że ekspozycja na światło w nocy może zakłócać produkcję melatoniny w organizmie, hormonu regulującego sen i powiązanego z szeregiem skutków zdrowotnych.
Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem IARC (International Agency for Research on Cancer) zaliczyła pracę zmianową jako prawdopodobny czynnik kancerogenny, z powodu zaburzeń rytmu okołodobowego. Badania wykazały, że kobiety pracujące na nocne zmiany mają zwiększone ryzyko raka piersi. Podobnie mężczyźni pracujący na nocne zmiany mają zwiększone ryzyko raka prostaty. Ponadto narażenie na sztuczne światło w nocy może prowadzić do zaburzeń nastroju i zachowania, takich jak depresja i lęk, co może mieć poważne konsekwencje dla ogólnego stanu zdrowia i samopoczucia pracownika.
Podsumowując, istnieje coraz więcej dowodów naukowych, że praca zmianowa może mieć poważne konsekwencje dla zdrowia i samopoczucia pracowników oraz dla zapewnienia bezpieczeństwa pracy. Zakłócenia rytmu okołodobowego, ekspozycja na sztuczne światło oraz wysoki poziom stresu i wypalenia związanego z pracą mogą przyczynić się do szeregu negatywnych skutków zdrowotnych, od chorób układu krążenia po zaburzenia zdrowia psychicznego. Ważne jest, aby pracodawcy rozpoznawali te zagrożenia i podejmowali odpowiednie działania w celu ich przeciwdziałania i złagodzenia, takie jak zapewnianie odpowiednich przerw w pracy, oferowanie szkoleń w zakresie dietetyki, zdrowia psychicznego oraz wdrażali zasady ograniczania stresu i wypalenia zawodowego.
Zachęcamy do skorzystania z wiedzy naszych specjalistów i zapraszamy do wzięcia udziału w bezpłatnych konsultacjach, realizowanych w ramach Centrum Konsultacyjnego. Nasi specjaliści pomogą pracodawcom w planowaniu działań mających na celu niwelowanie niepożądanych skutków zdrowotnych pracy w systemie zmianowym wśród swoich pracowników. Zapraszamy do udziału w konsultacjach!