Idea promocji zdrowia

Promocja zdrowia to strategia działania na rzecz coraz lepszego zdrowia osób i społeczności. W ujęciu Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) zdefiniowana została pierwotnie jako „proces umożliwiający ludziom zwiększanie kontroli nad własnym zdrowiem oraz jego umacnianie” (Karta Ottawska, 1986). Ujęcie to z czasem zostało doprecyzowane, poprzez zwrócenie uwagi nie tyle na kontrolę sprawowaną bezpośrednio nad zdrowiem, ile nad jego uwarunkowaniami. Wśród głównych czynników wpływających na stan zdrowia akcentuje się styl życia (zachowania zdrowotne) oraz środowisko (zwłaszcza czynniki kulturowe, ekonomiczne, społeczne).

Więcej o koncepcjach, strategiach i podejściach w promocji zdrowia w miejscu pracy można znaleźć w publikacjach, dostępnych na stronie Krajowego Centrum Promocji Zdrowia w Miejscu Pracy.

Jednym z kluczowych czynników zwiększania kontroli nad zdrowiem i jego umacniania jest empowerment, czyli upodmiotowienie osób i grup oraz wzmacnianie ich możliwości prozdrowotnego działania, przede wszystkim poprzez rozwój sprzyjających temu mechanizmów społecznych. W promocji zdrowia dąży się zatem nie tyle do upowszechniania w społeczeństwie z góry określonych zachowań korzystnych dla zdrowia, a w większym stopniu do kształtowania świadomej i aktywnej postawy człowieka, który:

  • chce zadbać o swoje zdrowie,
  • umie to robić,
  • jest zdolny, by pokonywać związane z tym przeszkody oraz wykorzystywać dostępne zasoby.

Warto jednak zauważyć, że mimo nacisku na kreowanie prozdrowotnego stylu życia, w nowoczesnej promocji zdrowia odrzuca się skrajny pogląd o całkowitej odpowiedzialności człowieka za stan swojego zdrowia. Równolegle wskazuje się na rolę i znaczenie polityk kształtujących warunki życia (m.in. w obszarze edukacji, wsparcia społecznego, mieszkalnictwa, transportu i komunikacji, wyżywienia, ochrony konsumenta, pracy i zatrudnienia). Właśnie ten ostatni obszar (miejsce pracy) jest przedmiotem naszego szczególnego zainteresowania.

Krzysztof Puchalski i Elżbieta Korzeniowska (2010, s. 136) przyjmują za Andrzejem Gniazdowskim (1998), że promocja zdrowia w organizacjach pracy jest „nadbudowana” nad działalnością profilaktyczną.

Promocja zdrowia a prewencja psychospołecznych problemów zdrowia:

Źródło: Puchalski, Korzeniowska (2010, s. 136).

Wspomniane nadbudowanie posiada dwa aspekty:

– Po pierwsze, oznacza, że promocja zdrowia nie odrzuca, ale adaptuje i korzysta z tych rozwiązań i strategii, które są charakterystyczne dla prewencji (profilaktyki) problemów psychospołecznych.

– Po drugie, promocja zdrowia stanowi koncepcję i działalność szerszą niż prewencja (zawiera w sobie także nieobecne w prewencji elementy).

Gniazdowski (1998) wymienia pięć głównych obszarów działań promocyjnych w zakładzie pracy:

  1. Interwencje w sferze zdrowotnych stylów życia pracowników – zachowań realizowanych poza pracą, jak również w obszarze związanym z wykonywaniem pracy, m.in. dotyczące bezpieczeństwa oraz higieny pracy.
  2. Ponadnormatywne działania profilaktyki medycznej, czyli te, które nie są wymagane formalnie (z mocy prawa).
  3. Interwencje w środowisku pracy, doskonalące je ponad minimum określone normatywami higienicznymi, a także interwencje w obszarze tych ważnych dla zdrowia czynników, których normatywy te jeszcze nie regulują w ogóle lub czynią to niejednoznacznie (np. w problematyce stresu).
  4. Interwencje w szeroko pojętym środowisku, ułatwiające pracownikom realizację prozdrowotnych stylów życia, podejmowane w zakresie zależnym od zakładu pracy.
  5. Działania organizacyjne, składające się na całość programu promocji zdrowia w zakładzie pracy.

Programy promocji zdrowia mogą być skierowane na rozwiązanie problemu zaistniałego w organizacji oraz na zaspokojenie pojawiających się w niej potrzeb.

Problemami mogą być zarówno zjawiska bezpośrednio dotyczące zdrowia personelu (m.in. problemy psychospołeczne, stres w miejscu pracy, odczuwane dolegliwości, antyzdrowotny styl życia) oraz inne zjawiska – pośrednio powiązane ze zdrowiem, lecz bezpośrednio dotyczące funkcjonowania organizacji (m.in. podwyższona absencja chorobowa, wysoki współczynnik fluktuacji kadry, trudności adaptacyjne pracowników starszych wiekiem do zmian technologicznych).

Promocja zdrowia może służyć nie tylko rozwiązywaniu problemów, lecz także zaspokajaniu potrzeb organizacji powiązanych ze zdrowiem, które nie są tak dotkliwie odczuwalne, jak problemy, ale z punktu widzenia kadry mogą mieć duże znaczenie (na przykład pracownicy mogą oczekiwać od organizacji pomocy i wsparcia w zakresie aktywności sportowej, kulturalnej lub rekreacyjnej).

Skrót głównych idei (za: Puchalski, Korzeniowska, 2010), wokół których ogniskuje się nowocześnie pojmowana promocja zdrowia w organizacji:

  1. O zdrowie można dbać w większym zakresie, niż obligują do tego jakiekolwiek unormowania (formalno-prawne, zwyczajowe itd.). Oznacza to, że promocja zdrowia nie jest działalnością obligatoryjną – nie każda organizacja musi ją realizować.
  2. Troska o zdrowie personelu zazwyczaj przyczynia się do sukcesu organizacji. Stąd można mówić o inwestowaniu w zdrowie jako o strategii zarządzania organizacją.
  3. Zdrowie można nie tylko przywracać i ochraniać (zapobiegać chorobom i dolegliwościom), lecz także wzmacniać – przez wspieranie i rozwijanie tych wszystkich zasobów (osobistych, środowiskowych), które mu sprzyjają.
  4. Głównym i ogólnym celem działań nie jest zdrowie samo w sobie, ale zaspokojenie potrzeb personelu (zwłaszcza tych odczuwanych, bezpośrednio doświadczanych) związanych ze zdrowiem – a więc dążenie do podwyższania jakości i odnajdywania sensu życia (mało kto chce żyć dla zdrowia, a raczej cieszyć się zdrowiem, korzystać ze zdrowia w swym życiu). Należy zatem unikać sytuacji, w których w imię zdrowia naraża się ludzi na dyskomfort (np. przymusza do nieakceptowanej troski o własne zdrowie).
  5. Celem równorzędnym obok zdrowia jest zaspokojenie potrzeb i rozwiązanie problemów organizacji (zakład pracy zazwyczaj nie funkcjonuje po to, by się troszczyć o zdrowie personelu, ale by realizować swoje cele statutowe). Stąd pomysły działań na rzecz zdrowia powinny być umieszczane w tym właśnie kontekście.
  6. Zaangażowanie (dobrowolne) personelu jest kluczowym czynnikiem sukcesu. Dotyczy to zarówno realizacji prozdrowotnych stylów życia (jako głównego uwarunkowania zdrowia), jak i współpracy przy wdrożeniu programu promocji zdrowia w organizacji, stymulującego i wspierającego prozdrowotne style życia oraz warunki środowiska pracy.
  7. Stymulacja, wsparcie i wzmocnienie ze strony środowiska społeczno-organizacyjnego (empowerment) jest niezbędnym warunkiem podtrzymania indywidualnej troski o zdrowie i elementem (także wskaźnikiem) odpowiedzialności zarządu organizacji za zdrowie personelu.
  8. Holistyczna metodologia – współdziałanie różnych grup, osób, struktur i ról w organizacji, a także połączenie wielorakich strategii i metod działania – ułatwia realizację celów promocji zdrowia w kontekście różnorodności osób, ich preferencji, interesów, złożonych uwarunkowań aktywności itd.
  9. Działania prowadzące do sukcesu wymagają ciągłości, ustrukturyzowania i integracji – stąd bardziej skuteczne i efektywne niż akcje izolowane są zharmonizowane i planowo rozłożone w czasie projekty interwencyjne.
  10. Promocja zdrowia ma bardziej charakter interwencji społeczno-organizacyjnej niż medycznej. W większym stopniu wymaga zatem profesjonalnej wiedzy i umiejętności dotyczących zachowań ludzi, grup i organizacji, niż tylko biomedycznie pojętego zdrowia.

„Z punktu widzenia organizacji działającej w konkurencyjnych warunkach rynkowych – jej misji i celów, form zorganizowania, wewnętrznej logiki funkcjonowania, ugruntowanych sposobów działania itd. – idea promocji zdrowia będzie zazwyczaj (w różnym stopniu dla różnych podmiotów) czymś: obcym, nowym (oraz trudnym), wymagającym zmiany organizacji (wewnętrznych przekształceń) w razie chęci wdrożenia. Co to oznacza i jakie mogą być tego konsekwencje? „Obcy” status promocji zdrowia wobec organizacji wynika z tego, że na ogół została ona utworzona nie po to, by troszczyć się o zdrowie pracowników, ani po to, by wspierać politykę zdrowotną państwa, ale zazwyczaj po to, by realizować własne cele ekonomiczne bądź inaczej pojętą misję. Dla większości zakładów pracy, także szkół, zwiększona ponad wymagania prawne troska o zdrowie personelu będzie uzasadniona o tyle, o ile pomoże w osiąganiu ich kluczowych celów (Puchalski, Korzeniowska, 2010, s. 143)”.

Warto pamiętać, że o przyjęciu lub odrzuceniu promocji zdrowia przez daną organizację decydują w dużym stopniu postawy kadry zarządzającej. Stąd nasz Projekt ukierunkowany jest w dużym stopniu na tę grupę.

Czasami promocja zdrowia bywa interpretowana i realizowana niezgodnie z jej ideą. Oznacza to, że w niektórych przypadkach zawęża się jej sens – utożsamiając ją z przekazywaniem wiedzy o chorobach, zdrowiu i ich uwarunkowaniach (np. za pośrednictwem mediów, szkoleń, ulotek) lub ograniczając ją do klasycznych akcji prewencji medycznej (np. szczepień, badań diagnozujących symptomy choroby) zamiast traktować te działania jako elementy szerszej strategii. Po drugie, promocję zdrowia utożsamia się błędnie z marketingowo rozumianą promocją produktów lub usług prezentowanych jako sprzyjające zdrowiu (np. butów sportowych, turnusów sanatoryjnych, wybranych interwencji medycznych, artykułów spożywczych) – choć niekiedy obiektywnie mogą być one dla zdrowia obojętne lub nawet szkodliwe.

Wykorzystano materiały z:

http://promocjazdrowiawpracy.pl/promocja-zdrowia/co-to-jest-promocja-zdrowia/

oraz fragmenty rozdziału:

Puchalski K., Korzeniowska E. (2010). Struktura, strategie i metodologia programu promocji zdrowia psychicznego nauczycieli. W: J. Pyżalski, D. Merecz (red.). Psychospołeczne warunki pracy polskich nauczycieli. Pomiędzy wypaleniem zawodowym a zaangażowaniem (s. 133-151). Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”. http://www.imp.lodz.pl/upload/pyzalski_ksiazka/psychospoleczne.pdf

Więcej o koncepcjach promocji zdrowia:

Korzeniowska E., Puchalski K. (red). (2006). Workplace Health Promotion in Enlarging Europe. Łódź: The Nofer Institute of Occupational Medicine.

Puchalski K. (2005). Promocja zdrowia w poszukiwaniu tożsamości. W: W. Piątkowski, W.A Brodniak (red.), Zdrowie i choroba. Perspektywa socjologiczna (s. 73-91). Tyczyn: Wyd. Wyższej Szkoły Społeczno-Gospodarczej w Tyczynie

Puchalski K. (2005). Medykalizacja promocji zdrowia. W: Zdrowie i choroba w społeczeństwie. Interdyscyplinarna Konferencja Warsztatów Analiz Socjologicznych (s. 21-27). Warszawa: Instytut Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego.

Puchalski K., Korzeniowska E. (2008). Promocja zdrowia w miejscu pracy w politykach zdrowia publicznego w Polsce. Medycyna Pracy; 59 (1), s. 55-64.

Puchalski K. (2011). Promocja zdrowia w Polsce w obliczu procesów medykalizacji. Przedmiot oraz kontekst dla badań z pogranicza psychologii i socjologii zdrowia. W: M. Górnik-Durose, J. Mateusiak (red.). Psychologia zdrowia: konteksty i pogranicza. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.